Het oorlogsmonument Moerstraten 
Het eerste oorlogsmonument in Nederland

De Tweede Wereldoorlog: de bevrijding

De voormalige gemeente Wouw werd in oktober 1944 bevrijd.
Als eerste werd de Wouwse Plantage bevrijd op 26 oktober, gevolgd door Wouw op 28 oktober en Heerle op 29 oktober. Moerstraten werd als laatste  bevrijd op 30 oktober 1944, waarbij zware gevechten werden geleverd. Zware gevechten waarbij inwoner Alphons van Bavel het leven liet, gedood door een granaat.
Negen Canadese militairen  sneuvelden in het oorlogsgeweld.
In en rond het dorp gingen huizen en boerderijen in vlammen op en ook de kerk en de pastorie werden zwaar beschadigd. Dat lot gold ook het toen meest historische gebouw, de uitspanning ofwel herberg ‘In  de Kapel’ (zie ook geschiedenis Moerstraten: Cappel).
Deze werd zwaar beschadigd en kon niet meer worden hersteld. Ook de korenmolen die eerst in Heerle stond en later werd verplaatst naar Moerstraten, raakte tijdens de bevrijding zodanig beschadigd dat hij nooit meer is opgebouwd (zie ook geschiedenis Moerstraten).
De impact van deze oorlogshandelingen is welhaast ondenkbaar. Uit dankbaarheid voor de bevrijding en ter ere van de gesneuvelde Canadese soldaten werd het intitiatief genomen om in het dorp geld in te zamelen om een monument op te richten. Dat intitiatief  kwam met name van theologiestudent C. van Bavel .
Het monument werd vervaardigd door steenhouwer Umberto Mion uit Bergen op Zoom.
In augustus 1945 kwam het monument als eerste oorlogsmonument  in Nederland , gereed.

Onthulling monument

Het monument werd onthuld op 26 augustus 1945.
Na de kerkdienst trokken de genodigden in een lange stoet naar het oorlogsmonument op de Luienhoekweg, net buiten het dorp.

Onthulling monument op 26 augustus 1945 door de Canadese luitenant-kolonel Cromb. Cromb bedankte Moerstraten en zei blij te zijn om te weten dat de dappere Canadezen niet in vreemde grond achterbleven, maar bij vrienden.
Foto voormalige gemeente Wouw / de Vierschaer

Het monument

Het monument is een cenotaaf:
een grafteken dat is opgericht ter nagedachtenis aan overledenen van wie het stoffelijk overschot elders verkeert.
De gesneuvelde Canadese soldaten kregen eerst een veldgraf op de plaats waar nu het moment staat, maar werden in april 1945 overgebracht naar de begraafplaats in Bergen op Zoom.
Het  monument werd vervaardigd door Steenhouwerij Umberto Mion uit Bergen op Zoom. Mion, geboren in Fanna-Italië op  13 oktober 1907, vestigde zich in Bergen op Zoom als granietbewerker.

De twee plaquettes links en rechts aan de voorzijde van het monument.
Foto Toon Schijven 2011

Dodenherdenking

Ieder jaar op de avond van 4 mei vindt de Nationale Dodenherdenking plaats.
Op die avond worden in vrijwel alle gemeenten in Nederland al degenen herdacht, die sinds 10 mei 1940 in het belang van het Koninkrijk der Nederlanden zijn gevallen of door oorlogshandelingen en terreur zijn omgekomen. Ook bij het oorlogsmonument in Moerstraten wordt jaarlijks de dodenherdenking gehouden. De herdenking begint doorgaans om 19.00 uur met een gebedsdienst in de kerk van Moerstraten. Na de dienst vertrekt er een stille tocht naar het oorlogsmonument. Kransen worden gelegd, de twee minuten stilte wordt gehouden, een gedicht wordt voorgelezen en met het Wilhelmus wordt de herdenking afgesloten.

Gemeentelijke herindeling 1997

Een opmerkelijk detail speelde zich af voorafgaand aan de gemeentelijke herindeling in 1997.
Met deze herindeling dreigde het oorlogsmonument afgesplitst te worden van Moerstraten zelf.
Het dorp zou onder de gemeente Roosendaal komen te vallen, het monument zou gaan toebehoren tot de gemeente Bergen op Zoom.
Een door de voormalige gemeente Wouw een allesbehalve gewenste situatie.
Kamervragen van de D66-fractie leidde tot een nota van wijziging met een grenscorrectie van de hand van de Staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken,  Mevrouw A. G. M. van de Vondervoort. In de stukken van de tweede kamer uit het vergaderjaar 1995-1996 onder 24 571, nr. 11, zei de Staatssecretaris daarover het volgende:

Restauratie 2008

De staat van onderhoud waarin Vierschaer-lid Cees Cuperus het oorlogsmonument in 2007 aantrof, was voor hem reden om actie in te zetten voor restauratie van het monument. In juni 2007 schreef hij een brief naar de gemeente Roosendaal om de slechte staat van onderhoud aan te kaarten.
Daar waar de gemeente in eerste instantie weigerachtig leek om bij gebrek aan financiële middelen hier iets aan te doen, volgde later toch een besluit om het monument te restaureren. Er waren naar aanleiding van onder meer de brief van Cees eerder raadsvragen gesteld.

Een jaar later -in juli / augustus 2008-  besloot het college van burgemeester en wethouders om het bouwbedrijf de Rooy uit Roosendaal opdracht te geven tot restauratie onder de voorwaarde dat samenwerking werd gezocht met een gespecialiseerd bedrijf op het terrein van restauratie van oorlogs-)monumenten.
De firma Kemperman Restauratie uit Bergen op Zoom werd hiervoor gevonden.
De werkzaamheden omvatten herstel van al het terrazzo, herstel van de terp, vervangen van het grind en conservering van de stalen onderdelen.
De restauaratie werd begin 2009 geheel afgerond.

De granieten granaat  rechts voor en na de restauratie (inclusief conservering metaal).
Foto Kemperman Restauratie Bergen op Zoom 2008

De ‘adoptie’

Sinds de restauratie is er weer sprake van een representatief monument en hopen we dat dat zo mag blijven. Het feit dat het monument eerder is ‘geadopteerd’ door Basisschool Sint Theresia uit Moerstraten zal daar wellicht een steentje aan bij kunnen dragen.
In 1985 startte  op initiatief van de Stichting Februari 1941 het project ‘Adopteer een monument’. Het is een landelijk onderwijsproject waarbij basisscholen voor de leerlingen van groep 7 en/of 8 de mogelijkheid hebben om een lokaal oorlogsmonument te ‘adopteren’. Doel van het project is om de kinderen meer over de lokale geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog bij te brengen en om de herdenkingstradities en -monumenten in ere te houden.
In januari 2004 werd het project overgedragen aan het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Basisschool Sint Theresia adopteerde in het kader van dit project het oorlogsmonument.